Jevrejski list objavio "korektivnu napomenu" nakon Dodikovih tvrdnji o ulozi Bošnjaka u Holokaustu

U tekstu pod naslovom „Historiografija Holokausta u Bosni: korektivna napomena“, Newell analizira ulogu različitih aktera na prostoru Bosne i Hercegovine tokom nacističke okupacije i režima Nezavisne Države Hrvatske, uključujući ustaške strukture, SS diviziju Handžar, partizanski pokret i lokalno stanovništvo. Autor navodi da učešće pojedinaca u kolaboracionističkim strukturama ne može biti osnova za kolektivnu odgovornost, te iznosi i dokumentirane primjere spašavanja Jevreja u Bosni i Hercegovini, uz širi kontekst progona i uništenja jevrejske zajednice.

Tekst prenosimo u cijelosti:

"Historiografija Holokausta u Bosni: Korektivna napomena

Ranije ovog mjeseca, lider bosanskohercegovačkih Srba u Bosni i Hercegovini, Milorad Dodik, iznio je niz tvrdnji o Holokaustu u bivšoj Jugoslaviji tokom lobističke posjete Washingtonu, DC. Dodikove izjave, izrečene s političkim ciljevima na umu (konkretno, razbijanja Bosne i Hercegovine), naglašavaju određene aspekte lokalne historije za koje se nada da će mu osigurati podršku aktuelne američke administracije. Te izjave, jednostavno rečeno, tvrde da su bosanski muslimani (Bošnjaci) bili entuzijastični podržavaoci i učesnici u Holokaustu.

Važno je u potpunosti odgovoriti na ove optužbe jer, uprkos uvriježenom vjerovanju ovdje na Balkanu da su „u laži kratke noge“, odnosno da ne mogu daleko stići, poluistine, mitovi, kao i korištenja i zloupotrebe historije - posebno historije Holokausta - i dalje su široko rasprostranjeni u regionu.

Ustaški režim

Tokom Drugog svjetskog rata, Srbi, Jevreji i Romi u regionu bili su žrtve genocida koji je provodila nacistička saveznica, ustaška vlast u Hrvatskoj. Izvršen s brutalnošću koja je bila toliko fizička i visceralna da su čak i nacisti bili donekle šokirani, što ih je navelo da se žale Himmleru. Pored Srba, Jevreja i Roma, ubijani su i svi oni koji su se zamjerili režimu, uključujući mnoge Hrvate koji nisu bili ustaše, kao i bosanske muslimane (Bošnjake), od kojih je više od 1.000 također ubijeno u koncentracionom logoru Jasenovac.

Ustaše su, uz Hitlerovo odobrenje, preuzele kontrolu nad većim dijelom Hrvatske, velikim dijelovima Bosne i Hercegovine i manjim dijelom Srbije. Još prije nego što je nacističko rukovodstvo uopće održalo svoju konferenciju u Wannseeu, ustaše su već započele masakre nad zagrebačkim Jevrejima, puneći jame oko planine Velebit njihovim tijelima.

Dok su Jevreji i Romi trebali biti ubijeni u potpunosti, Srbi - prema kojima su ustaše gajile najveću mržnju - trebali su biti podvrgnuti programu „trećina“: trećinu ubiti, trećinu prevesti (iz pravoslavne u katoličku vjeru), a posljednju trećinu protjerati.

Jasenovac, koncentracioni logor malo poznat izvan Balkana, predstavljao je vrhunac ustaške brutalnosti. Između 80.000 i 100.000 Srba, Jevreja i Roma ubijeno je tamo - zajedno s ostalim ranije spomenutim žrtvama - između 1941. i 1945. godine. Svjedočenja jevrejskih, srpskih i romskih preživjelih govore o zločinima poput takmičenja u rezanju grkljana i drugim užasnim činovima.

Podrška ustašama među Hrvatima bila je u početku značajna, ali je opadala u kasnijim godinama rata. Manjina Hrvata pružala je otpor od samog početka, pridruživši se komunističkim partizanima. Od malog broja Jevreja koji su ostali živi, mnogi su se također pridružili partizanskom pokretu. Srbi, čije je stanovništvo bilo fizički podijeljeno između ustaške „Nezavisne Države Hrvatske“ i stvarne države Srbije pod njemačkom okupacijom, uglavnom su bili podijeljeni između partizanskog pokreta pod vodstvom Tita (u kojem su činili većinu) i četnika, nacionalističko-monarhističkog pokreta sa sjedištem u Srbiji, koji nije mogao odlučiti ko je veći neprijatelj - Nijemci ili partizani - te je na kraju često sarađivao s prvima protiv drugih.

Tokom perioda svoje najveće aktivnosti, četnici su često masakrirali bošnjačka sela, posebno u područjima oko Srebrenice (obrazac koji će se ponoviti 1990-ih). Kako su se četnici sve više približavali Nijemcima, postajali su sve otvorenije antisemitski i, kako bilježi Yad Vashem, ili su predavali Jevreje Wehrmachtu ili ih jednostavno sami ubijali. U tome im se pridružila i kolaboracionistička vlada u Beogradu (sastavljena od pronacistički orijentiranih Srba pod Milanom Nedićem), koja je, prema historičaru Marku Hoareu, bila „veoma željna da udovolji Nijemcima“, a njena žandarmerija bila je vrlo aktivna u pomaganju nacistima u hapšenju beogradskih Jevreja - njih oko 12.000, od kojih je većina bila mrtva do 1942. Godine.

O ulozi Bošnjaka

Gdje su se Bošnjaci uklapali u sve ovo?

Ustaški pokret uključivao je nekoliko istaknutih Bošnjaka. Dvojica braće, Osman i Džafer Kulenović, bosanskohercegovački muslimani, služili su kao potpredsjednici ustaške države. Ademaga Mešić, Mehmed Alajbegović, Alija Šuljak, Ismetbeg Kapetanović i nekoliko drugih također su obavljali funkcije u ustaškoj vlasti. Historičar Max Bergholz dokumentovao je učešće Bošnjaka u ustaškim masakrima nad Srbima koje su ustaše predvodile u zapadnoj Hercegovini. Masakre nad Srbima u selima Rasćica Gaj i Pridvorica u jugoistočnoj Bosni izvršila je ustaška „Crna legija“, jedinica koja je sadržavala pretežno bošnjačke dobrovoljce, formirana kao odgovor na ranije četničke masakre.

Istovremeno, iako je nacističko rukovodstvo vjerovalo da su muslimanski narodi rasno inferiorni, gajilo je veliko divljenje prema islamu kao religiji i imalo pragmatične ambicije da osigura savezništvo s muslimanskim narodima kako bi oslabilo britansku kontrolu nad Bliskim istokom. Iz te zbunjujuće mješavine potrebe i ideologije (koja je uključivala i pokušaje nacističkog rukovodstva da muslimanima predstavi „hadžiju Muhameda Hitlera“ kao povratnika u ulozi mesije, zaduženog da uništi jevrejskog antikrista) proizašla je ideja o stvaranju dviju SS divizija sastavljenih prvenstveno od balkanskih muslimana: albanske SS divizije Skenderbeg i pretežno bošnjačke SS divizije Handžar, osnovanih 1944. odnosno 1943. godine. Činjenica da su Bošnjaci bili uglavnom slavenskog porijekla i stoga smatrani rasno inferiornim kreativno je reinterpretirana kako bi se omogućila njihova regrutacija. Kako bi se potaknulo regrutiranje, tadašnji veliki muftija Jerusalema, Hitlerov saveznik i fanatični antisemita, Hadž Amin al-Huseini, dvaput je doveden u Sarajevo da ohrabri lokalne muslimane da učestvuju.

Uprkos posjetama al-Huseinija i podršci dijela vjerskog establišmenta, lokalni Bošnjaci nisu pristupili jedinici u broju kojem su se nacisti nadali. Himmler je bio prisiljen smanjiti njen obim i popuniti je lokalnim Hrvatima. Do trenutka kada je SS Handžar poslana u borbu, većina Jevreja u Sarajevu i drugim dijelovima Bosne već je bila mrtva. Jedinica je kratko djelovala u sjeveroistočnoj Bosni pred kraj rata, dok je Crvena armija napredovala prema regionu. Zabilježeno je da je učestvovala u brutalnim zločinima nad malobrojnim preostalim Srbima, kao i u masakru 22 mađarska Jevreja u Tuzli. Na kraju rata, njeni pripadnici su dezertirali; neki su zarobljeni i kasnije obješeni od strane partizana, dok su drugi pobjegli u razne arapske zemlje i kasnije učestvovali u ratovima protiv Izraela.

Dodikove izjave, dakle, nisu potpuno lišene historijske osnove, ali namjerno izostavljaju jedan veoma važan dio historije, za koji smo sada zahvalni što imamo priliku ispričati.

Izvan onih koji su podržavali ustaše, Bošnjaci su bili prisutni i u partizanskom pokretu (boreći se protiv ustaša), čineći i do dvadeset posto snaga u muslimanskim područjima (iako samo između dva i tri posto ukupno). Nadalje, mnoga pretežno muslimanska sela i gradovi, uhvaćeni između ofanziva ustaša, partizana i četnika, pokušali su formirati vlastite odbrambene milicije. Neki su čak upućivali direktne apelacije Hitleru za stvaranje bosanske državice unutar Reicha. Mnogi su, međutim, odabrali put otvorenog protivljenja ustašama i nacistima.

U kasnoj 1941. godini, rukovodstva muslimanskih zajednica širom Bosne i Hercegovine izdala su niz deklaracija osuđujući (naknadno) ustaške zločine nad muslimanima, Srbima i Jevrejima širom Bosne i Hercegovine. Iako često oprezne u svom jeziku i očigledno zabrinute za vlastitu sudbinu, te deklaracije su ipak predstavljale direktan zahtjev muslimanskog rukovodstva da ustaše zaustave pokolj.

"Bošnjačke žene davale su jevrejskim ženama hidžabe kako bi mogle ići u kino i kupovinu"

Postoje brojne priče o spašavanju Jevreja - više od stotinu njih prikupljeno je u zborniku koji je uredila bošnjačka akademkinja Dževada Garić, objavljenom 2025. godine.

Najpoznatija je priča o spašavanju Sarajevske Hagade od strane imama i akademika Derviša Korkuta. Kada je čuo da se drevna Hagada nalazi u Sarajevu, Nijemci su poslali nacističkog oficira da je zaplijeni. Saznavši za to, Korkut je uzeo knjigu i dao da se sakrije u jednoj džamiji. Korkutova porodica je zatim primila i sakrila jednu jevrejsku djevojku, te joj na kraju pomogla da stigne na sigurno.

Još jedan snažan primjer može se pronaći u postupcima porodice Hardaga, koja je sakrila jevrejsku porodicu Kabiljo u svom domu u Sarajevu. Porodica Kabiljo je preživjela, uspjela pobjeći i stići u Jerusalem. Tokom opsade Sarajeva od strane vojske bosanskih Srba početkom 1990-ih (tokom koje je ubijeno šest Jevreja), porodica Kabiljo je uzvratila uslugu, spašavajući Zejnebu Hardaga i njenu porodicu i dovodeći ih u Izrael. Zejnebina kćerka, Sarah, kasnije je radila u Yad Vashemu i prešla na judaizam.

Ove priče su dobro poznate i često se iznose svake godine kako bi se pokazalo kako su Bošnjaci pomagali svojim jevrejskim prijateljima i komšijama. Međutim, pored njih postoji bezbroj manjih djela koja često ostaju nespomenuta. Bošnjaci su potajno prevozili svoje jevrejske prijatelje u područja pod italijanskom kontrolom, drugi su im pomagali pribavljanjem lažnih identifikacijskih dokumenata. Bošnjačke žene davale su jevrejskim ženama hidžabe i muslimansku odjeću kako bi mogle ići u kino i kupovinu. Postoje svjedočanstva o sličnim činovima građanskog neposluha širom zemlje. Kada je Jevrejima bilo zabranjeno kupovati u trgovinama, muslimanski susjedi su kupovali za njih. Kada su Jevreji javno ponižavani od strane ustaša u gradovima poput Tuzle, ljudi su protestovali i jednostavno odbijali gledati, čime su uskraćivali ustašama priliku da ih javno ponize.

Jedan stanovnik Tuzle, Ferid Smajić, bio je posebno ogorčen i uporno je prilazio svojim jevrejskim prijateljima na ulici, nudeći im duhan, čokoladu i, kako se navodi, kriške kukuruznog hljeba. Nekoliko Bošnjaka je uhapšeno i procesuirano zbog svoje pomoći, uključujući Mehmeda Ćehagića, koji je, u svojstvu policijskog službenika, izdavao falsifikovane dokumente za više od četrdeset Jevreja i njihovih porodica, omogućavajući im da pobjegnu. Zbog toga je uhapšen (kao i zbog toga što nije naplaćivao te dokumente), mučen i ubrzo nakon toga umro.

Hasan Ahmić i njegova porodica skrivali su jevrejsku porodicu Pesah tri sedmice 1941. godine. Nažalost, bili su otkriveni i ubijeni. Ustaše su zatim pretukle Ahmića na smrt.

Četrdeset devet osoba iz Bosne i Hercegovine nalazi se na listi Pravednika među narodima u Yad Vashemu, od kojih su dvadeset osam bili Bošnjaci, dok su ostali uglavnom bili bosanski Srbi. S obzirom na mali broj stanovnika zemlje u to vrijeme, to predstavlja izuzetno visok broj.

Ideologija koja je pokretala zločine i dalje pristuna

Međutim, historija Holokausta u Bosni i Hercegovini ne bi se trebala posmatrati prvenstveno kroz prizmu onih koji su spašavali druge. Prava tragedija je ista kao i drugdje u Evropi: 1941. godine Bosna i Hercegovina je imala približno 14.000 Jevreja, zajednicu koja je tamo živjela gotovo 400 godina. Do 1945. godine, njih 12.000 bilo je mrtvo. Preživjeli, nemajući gdje drugo otići, napustili su zemlju i otišli u Izrael.

Ideologija koja je pokretala ove zločine i dalje je prisutna. Tokom proteklih nekoliko dana, izraelska ambasadorica u regionu, Galit Peleg, bila je prisiljena uputiti snažnu osudu nakon koncerta popularnog hrvatskog pjevača Marka Perkovića Thompsona održanog u Hercegovini, južnom dijelu Bosne i Hercegovine. Thompsonovi ultranacionalistički stavovi, odraženi u tekstovima pjesama o Holokaustu u Hrvatskoj, već su više puta bili predmet izvještavanja The Times of Israel. Njegov repertoar, koji je u posljednje vrijeme ublažio, uključuje pjesme koje veličaju koncentracioni logor Jasenovac i aktivnosti ranije spomenute Crne legije.

U toku je istraga lokalne policije o tome da li su tokom koncerta izražavani nacistički stavovi, budući da videosnimci s koncerta jasno prikazuju uglavnom mlade muškarce kako izvode nacistički pozdrav.

Nakon koncerta i kritika, sam Thompson je citiran u lokalnim medijima kako kaže:

"Lijepo je promovirati naše vrijednosti kroz muziku, koje smo naslijedili od naših očeva, djedova i pradjedova. To je nešto što nas ujedinjuje u zajedništvu s našim Gospodinom Kristom.“

"Društvene veze Jevreja i muslimana u BiH izuzetne"

Društvene veze između Jevreja i muslimana u Bosni i Hercegovini, oblikovane tokom više od 400 godina, su izuzetne. Lokalni jevrejski historičari govore o dva Purima tokom kojih su Bošnjaci intervenirali kako bi spasili Jevreje od osmanskih vlasti. Tome se pridružuju i gore navedene priče o spašavanju i pomoći.

Kada se Jugoslavija nasilno raspala početkom 1990-ih, većina preostale jevrejske zajednice Bosne i Sarajeva ponovo je otišla u Izrael. Oni koji su ostali u gradu tokom rata otvorili su sinagogu i svoj kulturni centar kako bi služili kao bolnica, kuhinja i komunikacijski centar, pomažući tako svojim muslimanskim susjedima i uzvraćajući pomoć koju su primili pedeset godina ranije.

Vođe jevrejske zajednice obilježavale su genocid u Srebrenici, a vođe muslimanske zajednice nastavile su obilježavati Holokaust. Tokom 28. godišnjice genocida u Srebrenici, direktor Memorijalnog centra genocida u Srebrenici i sam preživjeli genocida, dr. Emir Suljagić, obratio se članovima Svjetskog jevrejskog kongresa prisutnim na događaju, uputivši izvinjenje za bošnjačke zločine nad Jevrejima tokom Holokausta.

Na Dan sjećanja na Holokaust 2024. godine, reisul-ulema Bosne i Hercegovine i predsjednik Svjetskog jevrejskog kongresa Menachem Rosensaft potpisali su sporazum u Memorijalnom centru genocida u Srebrenici, obavezujući se na zajednički rad u borbi protiv antisemitizma i islamofobije.

Pored toga, bošnjački istraživači i akademici objavili su kritička djela o ulozi Bošnjaka u ustaškom režimu, tako da, iako ova historija svakako nije toliko široko raspravljena ili poznata koliko bi trebala biti, ona također nije ni poricana.

Ovi odnosi ostali su snažniji i trajali duže nego drugdje u svijetu, ali svakako nisu zagarantovani.

Na kraju, iako je veličanje ustaša u određenim dijelovima hrvatskog društva otvoreno i lako uočljivo, pogrešno predstavljanje činjenica o Holokaustu u Bosni i Hercegovini može biti teže prepoznati i teže zaustaviti. Ispostavlja se da laži, zapravo, imaju vrlo duge noge.

Kao odgovor na Dodikove izjave, ambasador Bosne i Hercegovine u Sjedinjenim Američkim Državama, Sven Alkalaj (Jevrej), pozvao je da se takve izjave posmatraju s historijskom tačnošću i moralnom jasnoćom - što se, nadamo se, ovdje i učinilo.

U svijetu koji je postao znatno više antisemitski nakon napada Hamasa 7. oktobra 2023. godine, iznošenje poluistina o Holokaustu radi političke koristi - što Međunarodna alijansa za sjećanje na Holokaust (IHRA) definira kao iskrivljavanje Holokausta - vjerovatno će nastaviti nanositi dodatnu štetu, kako sjećanju na one koji su izgubljeni, tako i malim jevrejskim zajednicama koje i danas žive u Sarajevu, Banjoj Luci, Mostaru i drugim gradovima širom regiona."

╰┈➤ Program N1 televizije možete pratiti UŽIVO na ovom linku kao i putem aplikacija za Android /iPhone/iPad